Our Blog

मधूमेह व रक्तदाबापासून किडनीचा बचाव...!

जगात मधूमेहाचे सर्वाधिक रुग्ण भारतात आहे. त्यामुळे भारताला मधूमेहाची जागतिक राजधानी म्हटले तरी वावगे ठरणार नाही. मधूमेहाच्या एकूण सहा पैकी एका रुग्णाला रुग्णाला किडनी निकामी होण्याचा धोका संभवतो. मधूमेहाच्या आजाराच्या प्रभावात किडनी आली, तर एका टप्प्यानंतर ती कमकुवत होऊन विशिष्ट कालावधीनंतर पूर्णपणे निकामी होण्याची शक्यता असते.

डायलिसिसवर असलेल्या एकूण रुग्णांपैकी 40 टक्के रुग्णांची किडनी मधूमेहामुळे निकामी झाल्याचे नोंद आहे. सगळ्याच मधूमेहग्रस्तांच्या किडनीस दुष्परिणामापासून टाळता येत नसले, तरी विशेष काळजी घेतला तर हा धोका निश्‍चितच कमी होऊ शकतो.

टाईप 1 मधूमेहामध्ये वीस वर्षांनंतर 50 टक्के रुग्णांच्या किडनीस हानी पोहचते. टाईप 2 मधूमेहामध्ये सर्वसाधारणपणे 8 ते 10 वर्षात किडनीवर दुष्परिणाम होतो. मात्र, बर्‍याच रुग्णांना एवढासुद्धा कालावधी मिळत नाही.

मधुमेहामुळे किडनीवर दुष्परिणाम होण्यास सर्वात महत्त्वाचे कारण म्हणजे अनियंत्रित रक्तशर्करा. मधूमेहात किडनीचे रक्षण करण्यासाठी रक्तशर्करा नियंत्रित करणे अत्यावश्यक आहे. डॉक्टरांनी सांगितलेल्या गोळ्या नियमित घेऊन, आहारावर नियंत्रण ठेवत व्यामाम करून रक्तशर्करा नियंत्रणात ठेवावी.

मधुमेहग्रस्त व्यक्ती नियमित रक्तशर्करा तपासणी करीत असेल. मात्र, लघवीद्वारे प्रोटिन जातेय का, रक्तामधील लिपीड वाढतय का हे तपासणे आणि ब्लड प्रेशर 130 बाय 85 पेक्षा कमी ठेवत किडनी कशी काम करते हे तपासण्याची रक्तातील सिरम क्रियाटिनीन चाचणी सहा महिन्यातून एकदा करणे अत्यावश्यक आहे.

किडनी रोगांमध्ये प्रोटिन आहाराचे महत्त्व

किडनी कमकुवत झाली याचे निदान झाले की, काही शब्द जनसामान्यांच्या मनात सहज येतात. जसे की डायलेसिस, किडनी ट्रान्सप्लांट आणि आहारातील प्रोटिन बंद करणे वगैरे. बाकी सर्व गोष्ट ठीक आहेत, पण आहारातील प्रोटिन बंद करणे हा फार मोठा गैरसमज आहे.

आपल्या आहारात कार्बोहायड्रेट, प्रोटिन आणि चरबी (फॅट) हे तीन मुख्य घटक आहेत. शरीरातील प्रत्येक पेशी व त्यामध्ये चालणार्‍या प्रक्रियेसाठी प्रोटिन आवश्यक आहे. त्यामुळे प्रोटिन्स तुटून युरीया व क्रियाटिनीन निर्मितीची प्रक्रिया सतत सुरू असते.

जी रुग्ण आहारातील प्रोटिन कमी करतात, त्यांच्या शरीरात असलेल्या स्नायुमधील प्रोटिन शरीर शीर्घगतीने वापरायला लागते. आणि एकदा जर रक्तातील प्रोटिनचे प्रमाण कमी झाले, तर अशा व्यक्तीस निरनिराळ्या प्रकारच्या जंतूंचा आणि रोगांचा प्रादुर्भाव होण्याची शक्यता वाढते.

एकूण वजनाच्या प्रमाणाचा विचार केला तर आहारामध्ये दररोज कमीत कमी 'एक ग्राम प्रति किलोग्राम' एवढ्या प्रमाणात प्रोटिनचे सेवन असावे. शाकाहारी भोजनामध्ये डाळ, पनीर, सोया आणि दुधाचे पदार्थ मुख्य प्रोटीनचे स्त्रोत आहेत.

आयुष्य किडनी प्रत्यारोपणानंतरचे...!

किडनीचे प्रत्यारोपण ही प्रक्रिया किडनी पूर्णपणे निकामी झाल्यानंतर करण्यात येते. किडनी जर तात्पुरती निकामी झाली असेल, तर ते पुष्कळदा ती बरी होऊ शकते. मात्र, किडनी तीन महिन्याहून अधिक काळ निकामी झाली असेल तर प्रत्यारोपणाच्या विकल्पांची शक्यता तपासून पाहिल्या जाते.

किडनी निकामी झालेल्या सर्वच रुग्णांसाठी प्रत्यारोपण हा प्रभावी उपचार ठरू शकत नाही. ज्या रुग्णांच्या हृदय, यकृत अथवा फुफ्फुस कमकुवत झाले असेल तर, तशा रुग्णांना प्रत्यारोपण झेपण्याची शक्यता फार कमी असते.

किडनी प्रत्यारोपण केल्यानंतरसुद्धा 10 ते 12 हजार रुपयांची औषधे दर महिन्याला सेवन करावी लागतात. याशिवाय नियमित तपासण्या करून घेणेही अत्यावश्यक असते. किडनी प्रत्यारोपण केल्यामुळे शरीराची प्रतिकारक शक्ती देखील कमी होते.

जागतिक स्तरावर निरिक्षणे असे सांगतात की, किडनीचे प्रत्यारोपण झाल्यानंतर 90 टक्के किडन्या जवळपास 1 वर्षांपर्यंत कायान्वयित असतात. 80 टक्के किडन्या या दोन वर्षांपर्यंत तर 50 टक्के किडन्या या 7 वर्षांपर्यंत टिकतात.

डायलेसीसवरचे आयुष्य : एक वेगळाच अनुभव

डायलेसीस म्हटले की, भल्याभल्यांना धडकी भरते. मात्र, दरवर्षी भारतामध्ये जवळपास दोन लक्ष रुग्णांच्या किडनी नेहमीसाठी निकामी होऊन जातात. अशावेळी रुग्णाचे जीवनमान वाढवायचे असल्यास त्यांच्यासमोर डायलेसीस आणि किडनीचे प्रत्यारोपण हे दोनच पर्याय उरतात.

डायलेसीसवरचे आयुष्य सर्वसामान्य आयुष्यापेक्षा एकदमच भिन्न असते. एक मशीन आपल्या जीवनाचा अविभाज्य भागच होऊन जाते. आठवड्यातून किमान तीन वेळेस चार-चार तासांसाठी डायलेसीस सेंटरमध्ये जावे लागते.

डायलेसीस सुरू होण्यापूर्वी आहारावर अनेक निर्बंध घातलेले असतात. एकदा का डायलेसीस सुरू झाले की, त्यातील पुष्कळसे निर्बंध शिथील होऊ लागतात. या उपचार प्रक्रियेत कुटूंबाचे सहकार्य अत्यावश्यक असते.

सत्तर टक्के अथवा त्याहून अधिक रुग्णांना डायलेसिसवर एकटेपणा जाणवतो व डिप्रेशनही असते. त्यामुळे सामाजिक आणि कौटुंबिक सहकार्य जास्तीत जास्त टिकवणे आवश्यक आहे. मनाची खंबीरता आणि कुटूंबाची साथ अत्यावश्यक असते.

वेदनाशामक औषधे आणि किडनीची सुरक्षा

किडनीची कार्यक्षमता कमी होण्यासाठी जंतूंचा प्रादुर्भाव, मलेरिया-डेंग्युसारखे रोग व आणखी एक महत्त्वाचे पण दुर्लक्षित कारण म्हणजे वेदनाशामक औषधे (पेनकिलर्स) होय. थोडसं काही दुखलं की, औषधांच्या दुकानात जाऊन वेदनाशामक औषधे घेऊन यायची व त्याचे सेवन करायची ही प्रथा आपल्याकडे आहे.

नॉन स्टिरॉईडल अ‍ॅन्टी इंफ्लमेटरी ड्रग्स-एनएसएआयडी सर्रास वापरण्यात येतात. अशा प्रकारच्या औषधांमध्ये इबुफ्रोफेन, किटोप्रोफेन, डायक्लोफिनिक सोडियम, निमोसोलाईट ही रसायने सर्वसामान्यपणे आढळून येतात. या औषधांचा किडनीच्या कार्यावर प्रभाव पडतो.

वेदनाशामक औषधांच्या सेवनांमुळे अक्युट किडनी फेल्युअर म्हणजे थोड्या कालावधीतच किडनी फेल होणे किंवा दीर्घकाळ हळूहळू दोन्ही किडन्या फेल होणे (क्रॉनिक सीकेडी) ही दोन्ही किडनी निकामी होण्याची प्रक्रिया आढळून येऊ शकते.

जर वेदनाशामक औषधांचे सेवन करीत असाल तर पाण्याचेही योग्य प्रमाणात सेवन झाले पाहिजे. वेदनाशामक औषधांचा डोजही फार कमी आणि कमीत कमी कालावधीसाठी असला पाहिजे. वेदना कमी करण्यासाठी पॅरासिटॅमॉल ही तशी सुरक्षित वेदनाशामक असली तरी अंतिमतः तुमच्या डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय वेदनाशामक औषधे घेऊ नये.